१८ मंसिर २०७७, बिहीबार

धर्मनिरपेक्षता : हामी कस्तो अभ्यासमा छौँ ?

  प्रकाशित मिति
२६ कार्तिक २०७७, बुधबार ००:४०



■ बबिता बस्नेत


नेपालको संविधानको धारा ४ मा नेपाल ‘धर्मनिरपेक्ष राज्य हो’ भनिएको छ । स्पष्टिकरणमा लेखिएको छ, ‘यस धाराको प्रयोजनको लागि ‘धर्मनिरपेक्ष’ भन्नाले सनातनदेखि चलिआएको धर्म संस्कृतिको संरक्षणलगायत धार्मिक, सांस्कृतिक स्वतन्त्रता सम्झनु पर्छ ।’ यसअघि २०४७ सालको संविधानमा ‘नेपाल हिन्दू अधिराज्य हो’ भनिएको थियो । नेपाल हिन्दूबाट धर्मनिरपेक्ष राज्यमा परिणत हुनुअघि र भएपछि मुलुकमा ‘धर्मनिरपेक्ष’ शब्दको अर्थ र मर्मका बारेमा जुन रूपमा चर्चा हुनुपर्ने हो त्यो भएको छैन । हाम्रोजस्तै धार्मिक आस्था, समान संस्कृति र धार्मिक विविधता भएको मुलुक भारतको संविधानमा धर्मनिरपेक्ष शब्द नराखी ‘पंथनिरपेक्ष’ शब्द राखिएको छ । अंग्रेजीमा प्रयोग गरिएको ‘सेकुलर’ शब्दलाई हिन्दीमा पंथनिरपेक्ष भनी अनुवाद गरिएको हो, जसलाई हामीले नेपालीमा ‘धर्मनिरपेक्ष’ भनेका छौँ ।

‘धर्मनिरपेक्ष’ धर्म र निरपेक्ष दुई वटा शब्द मिलेर बनेको छ । मनुस्मृतीमा धर्मको बारेमा ‘धृति क्षमा दमोस्तेयं, शौचं इन्द्रियनिग्रहः धीर्विद्या सत्यं अक्रोधो, दशकं धर्म लक्षणम ।।’ भनिएको छ । यसको अर्थ हुन्छ, धर्मका दस लक्षण छन्– धैर्य, क्षमा, संयम, चोरी नगर्नु, स्वच्छता, इन्द्रियहरूलाई वशमा राख्नु, बुद्धि, विद्या, सत्य र क्रोध नगर्नु । ‘निरपेक्ष’को अर्थ मतलब नगर्नु या चासो नराख्नु या अलग हुनु भन्ने हुन्छ । यस अर्थमा ‘धर्म’ भन्ने कुरा निरपेक्ष हुन सक्दैन ।

भारतमा सन् १९७६ मा भएको संविधान संशोधनका क्रममा अंग्रेजीमा ‘सेकुलर’ शब्द राख्ने भएपछि हिन्दीमा के राख्ने भनेर विद्वान्हरूले धेरै दिमाग खियाएर ‘पंथ’ शब्दको प्रयोग गरेको विभिन्न दस्तावेजहरूमा उल्लेख छ । अंग्रेजी शब्द ‘रिलिजन’को अर्थ धर्म होइन पंथ हो भनेर त्यतिबेला बहस गरिएको थियो । ‘हिन्दु धर्म होइन जीवनपद्धति हो र पंथ पूजापद्धति हो’ भनी भारत कानपुरका प्राध्यापक डा. ए.के. बर्माले यी दुईबीचको भिन्नतालाई स्पष्ट गरेका छन् ।

डा. बर्माका अनुसार, पंथ या रिलिजनमा चार वटा प्रमुख विशेषता हुन्छन्, एउटा निश्चित ईश्वर हुन्छ, निश्चित धर्मग्रन्थ हुन्छ, पूजापद्धति हुन्छ र अन्तिम गन्तब्य हुन्छ । जस्तो, इश्लाम धर्ममा देवता या ईश्वर– पैगम्बर मोहम्मद, धर्मग्रन्थ– कुरान, पद्धति– नमाज पढ्ने, अन्तिम गन्तब्य– मक्का मदिना । इशाइ धर्ममा पनि यी चार कुरा निश्चित छन् । ईश्वर– जिसस क्राइष्ट, धर्मग्रन्थ– बाइबल, पद्धति– प्रार्थना, अन्तिम गन्तब्य– रोम । तर हिन्दू धर्ममा ईश्वर या भगवान् गनेर नसकिने छन्, धर्मग्रन्थ एउटा मात्र छैन, पद्धति अनेक छन् जो अपनाए पनि हुन्छ नअपनाए पनि हुन्छ । मन्दिर गए पनि भयो नगए पनि भयो । एक हातले दर्शन गरे भयो, दुई हात जोडे पनि भयो, निधार छोएरै ढोगे भयो, हेरेर मात्र फर्किए पनि भयो । हिन्दू धर्ममा भगवानको दर्शन र प्रार्थना गर्ने कुनै छुट्टै बार र समय छैन । पूजाका क्रममा आरती गरे पनि हुन्छ, फूल मात्रै चढाए पनि हुन्छ, पैसा, चामल, कपडा, जल जे चढाए पनि भयो नचढाए पनि भयो । त्यसैले हिन्दु पंथ होइन धर्म हो ।

ईश्वरले मानिस बनाएको हो कि मानिसले ईश्वर भन्ने बहस पनि चल्यो । ईश्वरले मानिस बनाएको हो भन्नेहरूले आफ्ना तर्क दिए । मानिसले ईश्वर बनाएकाले ईश्वरको परिकल्पना मानिसजस्तै गरे भन्नेहरू निस्किए ।

‘सेकुलर’ शब्द पश्चिमबाट आएको हो । पूर्वीय दर्शनमा भागवत गीताको पहिलो अध्याय नै ‘धर्म’ शब्दबाट सुरु भएको छ । प्रथम अध्यायमा धृतराष्ट्रले भनेका छन्- ‘धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामका पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ।।’ धर्म र स्वधर्मका बारेमा महाभारतमा कृष्णले अर्जुनलाई लामो समय खर्च गरेर सम्झाएका छन् । धर्म शब्द कुन अर्थमा प्रयोग भएको छ त्यसमा भर पर्छ । जस्तो, बलेन भने आगोले धर्म निभाउँदैन । पानीको धर्म तिर्खा मेटाउनु हो । पत्रकारको धर्म सही सूचना दिनु हो । न्यायधीशको धर्म न्याय दिलाउनु हो । राजधर्मको अर्थ राजाले निर्वाह गर्ने कर्तब्य हो । राजाको अर्थ राज्यसञ्चालक । राज्य सञ्चालन राजाहरूबाट हुने, राजालाई ईश्वरको प्रतिनिधिका रूपमा र राज्यहरूलाई दैवी संस्थाका रूपमा लिने गरिएको पृष्ठभूमिमा धर्मबाट राज्यहरू निर्देशित हुन्थे । धर्म र राज्य फरक हो भन्ने बुझाई बढ्दै गएपछि धर्मनिरपेक्ष राज्यको परिकल्पना गरियो र सोहीअनुरूपका अभ्यासहरू हुन थाले । त्यसअघि ईश्वरले मानिस बनाएको हो कि मानिसले ईश्वर भन्ने बहस पनि चल्यो । ईश्वरले मानिस बनाएको हो भन्नेहरूले आफ्ना तर्क दिए । मानिसले ईश्वर बनाएकाले ईश्वरको परिकल्पना मानिसजस्तै गरे भन्नेहरू निस्किए । विज्ञान र धर्मका बीच लामो घम्साघम्सीपछि विभिन्न विचारधाराका मानिसहरू निस्किए । यसैक्रममा कार्ल माक्र्स जस्ता मानिसले आफ्नो धारणा बनाए जो ईश्वरविरोधी थिए । राज्यहरू ईश्वरीय कानूनबाट होइन मानिसले बनाएको कानूनबाट चल्नुपर्छ भन्ने आवाजहरू बुलन्द भए ।

यस्तै विभिन्न धारकाबीच सन् १८५० मा बेलायती लेखक जर्ज जेकब होलियोकले पहिलो पल्ट ‘सेकुलर’ राज्यको अवधारणा ल्याएका हुन् । होलियोकले धर्मनिरपेक्ष नैतिकताको कुरा पनि त्यतिबेलै उठाएका हुन् । धर्म र नैतिकताबीच गहिरो सम्बन्ध छ तर धर्मले भने पनि नभने पनि मानिसले नैतिकता कायम राख्नुपर्छ भन्ने उनको भनाइ थियो । धर्मको विरोध पनि नगरौँ, समर्थन पनि नगरौँ तटस्थ बसौँ भन्ने उनको सिद्धान्त हो ।

अन्तरिम संविधानमा ‘धर्मनिरपेक्ष’ शब्द कसले र कुन नियतले राख्यो भन्ने कुरा अहिले पनि हामीकहाँ खोजीको विषय हो । शब्दको त के कुरा धर्मको विषयमा हामी कहाँ कुनै पनि छलफल र बहस नभइ त्यति ठूलो निर्णय भएको थियो ।

धर्मसँग जोडेर हेर्दा विश्वभरि चार प्रकारका राज्य छन्, धार्मिक राज्य, धर्मप्रभावित राज्य, धर्मनिरपेक्ष राज्य र धर्मविरोधी राज्य । धार्मिक राज्यमा धर्मग्रन्थ नै संविधानसरह हुन्छ, जस्तो भेटिकनसिटी जहाँ पोप प्रमुख हुन्छन् । धर्मनिरपेक्ष तर धर्मप्रभावित राज्य धेरै छन् जसमा बेलायत, अमेरिका, स्क्याण्डेनेभियन मुलुकहरू पर्छन् । बेलायतकी महारानी या राजा चर्च अफ इंग्ल्याण्डको प्रमुख हुन्छन् । धेरै कामहरू प्रार्थनाबाट सुरु गरिन्छ । यस्ता देश धेरै छन् । अमेरिकाको पैसामै ‘वी ट्रष्ट इन गड’ लेखिएको छ । ईश्वरको नाममा सपथग्रहण गरिन्छ । धर्मनिरपेक्ष राज्यले सबै धर्मलाई समान रूपले हेर्छ, धार्मिक भेदभाव राख्दैन । धर्मविरोधी राज्यले धर्म मान्दैन । पूर्व सोभियत सङ्घ, माक्र्सवादी (पोलपोट) शासनकालको कम्बोडिया, चीन, उत्तर कोरिया धर्मविरोधी राज्य हुन् जहाँ धर्मको कुनै स्थान हुँदैन ।

धर्मनिरपेक्षता दुई प्रकारका देखिन्छन्, कठोर र उदार । अमेरिका, भारतलगायत धेरै मुलुकहरू उदारको सूचीमा पर्छन् भने फ्रान्स कठोर धर्मनिरपेक्ष मुलुक हो । फ्रान्समा धर्मको सङ्केत दिने कुनै पनि कुरा लगाएर विद्यालय जान पाइँदैन । सार्वजनिक स्थानमा हिँड्न पाइँदैन । हाम्रो देश नेपाललाई २०६३ सालको अन्तरिम संविधान जारी भएसँगै धर्मनिरपेक्ष राज्य घोषणा गरिएको हो । त्यसअघि नेपाल विश्वको एक मात्र हिन्दू राष्ट्र थियो । हिन्दू राष्ट्र भए पनि राज्यले सबै धर्मप्रति समभाव राख्थ्यो । पहिला विभिन्न मन्दिरको दर्शनदेखि भोटो देखाउने परम्परासम्ममा राजाको उपस्थिति रहँदै आएकोमा अहिले राष्ट्रप्रमुखको रूपमा राष्ट्रपतिबाट ती कामहरू हुँदै आएका छन् । जुन कुरालाई लिएर कतिले धर्मनिरपेक्ष राज्यमा धार्मिक कार्यमा राष्ट्रप्रमुखको उपस्थिति किन ? भन्ने प्रश्न पनि उठाउने गरेका छन् । ‘धर्म’ र ‘रिलिजन (पंथ) मा फरक भए पनि यसबाट विश्वभरीका कुनै पनि मुलुकहरू मुक्त छैनन् ।

धर्म मुलतः तीन स्तरमा लागु हुने गर्छ- ब्यक्तिगत, सामूदायिक र राज्य । कतिले राज्यको धर्म हुँदैन भने पनि विश्वमा त्यस्ता राष्ट्र छैनन् जहाँ कुनै पनि धर्म नमानिएको होस् । कम्बोडियामा पोलपोटले २० लाख मानिस मार्दा पनि मानिसले धर्म मान्न छोडेका थिएनन् । चीनमा भएको साँस्कृतिक क्रान्तिले मानिसको मनबाट धार्मिक आस्था हटाउन सकेको थिएन । नेपालमा पनि माओवादीले गाउँ-गाउँमा धेरै मन्दिरहरू भत्काए, पूजारी, पण्डितहरूको हत्या गरे तर मानिसको धार्मिक आस्था घटाउन सकेनन् ।

कुनै पनि मुलुकमा राज्य स्तरबाट धर्मको बारेमा निर्णय लिँदा निकै ठुलो छलफल र बहस भएको देखिन्छ । भारतमा धर्मनिरपेक्ष राख्ने कि पंथनिरपेक्ष भन्ने विषयमा नामी विद्वान्हरूबाट राय लिइएको थियो । नेपाल यस्तो देश हो जहाँ आफ्नो मुलुक हिन्दू राष्ट्रबाट धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र भएछ भन्ने कुरा जनताले अन्तरिम संविधान २०६३ जारी भएपछि थाहा पाए । जनताले मात्र होइन अन्तरिम संविधान जारी गर्दाका प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले समेत ‘संविधानमा धर्मनिरपेक्ष शब्द थिएन, एक्कासी कहाँबाट आयो ?’ भन्नुभएको भन्ने चर्चा चलेको थियो । अन्तरिम संविधानमा ‘धर्मनिरपेक्ष’ शब्द कसले र कुन नियतले राख्यो भन्ने कुरा अहिले पनि हामीकहाँ खोजीको विषय हो । शब्दको त के कुरा धर्मको विषयमा हामी कहाँ कुनै पनि छलफल र बहस नभइ त्यति ठूलो निर्णय भएको थियो ।

जनताले मात्र होइन अन्तरिम संविधान जारी गर्दाका प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले समेत ‘संविधानमा धर्मनिरपेक्ष शब्द थिएन, एक्कासी कहाँबाट आयो ?’ भन्नुभएको भन्ने चर्चा चलेको थियो । अन्तरिम संविधानमा ‘धर्मनिरपेक्ष’ शब्द कसले र कुन नियतले राख्यो भन्ने कुरा अहिले पनि हामीकहाँ खोजीको विषय हो ।

विश्वमा भइरहेका सबै अभ्यासहरूलाई हेर्दा हाम्रो देश नेपाल अहिले हिन्दूधर्म–राष्ट्र नभए पनि हिन्दूधर्म–प्रभावित राष्ट्र हो । राज्य स्तरमा गोरखाबाट फूलपाती ल्याएर हाम्रो दशैँ सुरु हुन्छ । गाई हाम्रो राष्ट्रिय जनावर हो । हाम्रा राष्ट्रप्रमुखले दशैँमा सर्वसाधारणलाई टीका–जमरा लगाइ शुभकामना दिन्छन् । राष्ट्रप्रमुखले तलेजुभवानीमा गएर पूजा गरेपछि दशैँको कोजाग्रत सम्पन्न हुन्छ । भोटो देखाउने, कुमारीको दर्शनलगायत यस्ता धेरै कुरा राज्य स्तरबाट हुँदै आएका छन्, जुन अभ्यास अन्य मुलुकमा पनि आफ्नै तौरतरिकाले हुने गर्छ । बेलायतका राजा या महारानीको राज्याभिशेष चर्चले गर्छ । त्याहाँको संसद प्रार्थनाबाट सुरु हुन्छ । हामीकहाँ ८१.३ प्रतिशत नागरिक हिन्दु छन् । हिन्दु धर्म कुनै निश्चित भगवानको पूजापाठ मात्र नभएर हाम्रो जीवनपद्धति हो ।

तिहार आउँदैछ हामी कागको पूजा गर्छौं, कुकुर र गाईको पूजा गर्छौं । अकाश, भूमि र तुलसी, पिपल या भनौँ प्रकृतिको पूजा गर्नुको अर्थ तिनको संरक्षण, सम्बद्र्धन हो । हाम्रो गीता, बेद, महाभारत, रामायणमा सारा सृष्टिका कुरा छन् । एक पटक सरररर पढेर सकिने हाम्रा ग्रन्थ छैनन् । ‘धर्म’ शब्दको अर्थ न्यायसँग जोडिएको हुनाले कसैले म धर्मनिरपेक्ष हुँ भन्यो भने त्यो मान्छे न्यायनिरपेक्ष हो भनी बुझ्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले ‘धर्मनिरपेक्ष’ शब्दका विषयमा छलफल र बहस आवश्यक छ । संविधानमा उल्लेखित धार्मिक स्वतन्त्रताको अर्थ धर्मपरिवर्तन होइन, प्रत्येक ब्यक्तिलाई निर्धक्क आफ्नो धर्म मान्न पाउने स्वतन्त्रता हो । तर हामीकहाँ यसको गलत प्रयोग भइरहेको छ ।

हिन्दू राष्ट्र भएर सबै धर्मलाई समभावले हेर्ने नेपाल विश्वमै ‘युनिक’ देश थियो । अहिले भइरहेका अभ्यासका आधारमा हामी हिन्दू राष्ट्र नै हौँ भन्न मिल्छ । सरकारप्रमुखले ‘राम’का बारेमा राखेको चासो, कृष्णको सुदर्शन चक्रको चर्चालगायतलाई हेर्दा संविधान एउटा अभ्यासचाहिँ अर्को गर्नुभन्दा नेपालको संविधानमै ‘हिन्दु राष्ट्र’ शब्द राख्नु न्यायोचित हुन्छ ।



प्रतिक्रिया दिनुहोस !
सम्बन्धित खबरहरु

नेपालमा पछिल्लो २४ घण्टामा कोरोना भाइरसबाट थप १३ जनाको मृत्यु भएको छ । यससँगै नेपालमा कोरोना सङ्क्रमणबाट ज्यान गुमाउनेको सङ्ख्या

जिल्ला कारागार भरतपुरबाट कैदी फरार भएका घटनामा दुई प्रहरीलाई निलम्बन गरिएको छ । कारागार सुरक्षामा खटिएका ती प्रहरीलाई असावधानी अपनाएको

जापानले सन् २०५० सम्ममा कार्बन तटस्थताको आफ्नो लक्ष्य पूरा गर्ने उद्देश्यले आगामी पन्ध्र वर्षभित्रै पेट्रोल कारको बिक्री बन्द गर्ने योजना

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले नयाँ कार्याकालको लागि भएको निर्वाचन दौडमा पराजित भएपछि सन् २०२४ मा हुने निर्वाचनमा पुनः प्रतिस्पर्धामा उत्रिनसक्ने