मत सर्वेक्षणमा शुद्धता कायम गर्नु जरुरी : डा. स्वार्ज

– मनोज रिजाल, न्युयोर्क

कुनै पनि मत सर्वेक्षण (ओपिनियन पोल) विश्वासिलो हुन र महत्व प्राप्त गर्नको निम्ति उक्त मत सर्वेक्षण स्वतन्त्र र शुद्ध (एक्युरेट) हुनुपर्ने र जनतालाई यसमाथि विश्वास गर्न सकिन्छ भन्ने महसुस गराउन सक्नुपर्ने संयुक्त राज्य अमेरिकाको कुनिपियाक विश्वविद्यालयका मत सर्वेक्षणका निर्देशक डा. डगलस स्वार्जले बताएका छन् ।

‘म यस्तो सर्वेक्षण चाहन्छु जसमा स्वतन्त्र लगानी (फन्डिङ) गरिएको होस् । अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि दलीय सर्वेक्षणहरूले चुनावका दौरान आफ्ना उम्मेदवारहरूको अवस्थालाई अतिरञ्जित रूपमा उछालेका हुन्छन्,’ डा. स्वार्जले अगष्ट २९, २०१८ मा न्युयोर्कमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय पत्रकारहरूसँगको एक अन्तरक्रिया कार्यक्रममा भने ।

‘हाम्रो मत सर्वेक्षणमा हामी आफैँ लगानी गर्छौं– कुनिपियाक विश्वविद्यालयकै तर्फबाट । हामी कुनै राजनीतिक दल, तिनका उम्मेदवार अथवा एड्भोकेसी समूहहरूका लागि काम गर्दैैनौँ । हाम्रा मत सर्वेक्षणहरू, त्यसैकारण, गैरदलीय र स्वतन्त्र हुन्छन्,’ उनले भने ।

शुद्घताको प्रश्नमा बोल्दै डा. स्वार्जले कैयौँ सुनौला मापदण्ड (गोल्ड स्ट्यान्डर्ड) हरूको मद्दतबाट मत सर्वेक्षणमा अत्यधिक शुद्धता कायम गरिने र गल्तीको गुञ्जायस (मार्जिन अफ एरर) लाई ३ प्रतिशतभन्दा तल राखिने तथ्य बताए ।

‘सर्वप्रथम, एक सामान्य नियमका रूपमा, सर्वेक्षणमा सहभागीहरूको संख्या (स्याम्पल साइज) कम्तीमा १,००० हुनुपर्ने तथ्य हामी सुनिश्चित गराउँछौँ । स्याम्पल साइज जति ठूलो भयो, गल्तीको गुञ्जायस त्यति नै कम हुन्छ,’ डा. स्वार्जले भने ।

‘जसरी एउटा भाँडोमा रहेको सुपको स्वाद एक चम्चा सुप चाखेर थाहा पाउन सकिन्छ, मत सर्वेक्षण पनि त्यस्तै नै हो । हामी पूरै देशको अन्तर्वार्ता लिँदैनौँ, हामीलाई पूरै देशको विचारको प्रतिनिधित्व गराउन एक हजार मानिसको अन्तर्वार्ता लिए पुग्छ,’ उनी भन्छन् ।

नचिनिने फोन नम्बरहरूमा गरिने (ऱ्यान्डम) फोन कल अन्तर्वार्ताको सन्दर्भमा मत सर्वेक्षक डा. स्वार्जले भने, ‘सोसल मिडियालगायत अन्य माध्यमहरूसँग तुलना गर्दा ऱ्यान्डम फोन कल अन्तर्वार्ता विधि मानिसको विचार बुझ्न अहिलेसम्मकै सबैभन्दा प्रभावकारी विधि हो ।’

‘धेरै मानिसले फोन नै उठाउँदैनन् । यो सर्वोत्तम विधि पनि होइन, तर अन्य सबै विधिभन्दा राम्रो विधिचाहिँ हो,’ डा. स्वार्जले भने, ‘सोसल मिडियाबारे भन्नुपर्दा तिनीहरू चाखलाग्दा छन्, तर तिनीहरूले जनसंख्याको प्रतिनिधित्व गर्दैनन् । तिनीहरूले सोसल मिडियामा भएकै मानिसको मात्रै प्रतिनिधित्व गर्छन्, चाहे त्यो ट्विटर होस् या फेसबुक, तिनीहरूमा मत सर्वेक्षणमा जस्तो गुण हुँदैन ।’

यसो भए, फोन नम्बरहरू डायल गरेर गरिने ऱ्यान्डम स्याम्प्लिङमा आधारित मत सर्वेक्षणले कसरी काम गर्छ त ? डा. स्वार्जका अनुसार ऱ्यान्डम डिजिट डायलिङ अथवा आरडीडी विधि, जुन सर्वेक्षण उद्योगमा एक सुनौलो मापदण्ड मानिन्छ, यसका माध्यमबाट फोन नम्बरहरू डायल गरेर गरिने ऱ्यान्डम स्याम्प्लिङ सम्भव छ ।

‘आरडीडी विधिले कम्प्युटरले ऱ्यान्डम रूपमा प्रकाशित गरेका फोन नम्बरहरूको उपयोग गर्छ । अमेरिकामा भएका केही अत्यन्त प्रतिष्ठित मत सर्वेक्षणहरू जस्तै, गालप र पिउ पोलहरूले यही विधिको प्रयोग निरन्तर गरिरहेका छन्,’ डा. स्वार्जले भने ।

मत सर्वेक्षणलाई मानिसहरूले आफ्नो हित हुने गरी सकारात्मक वा नकारात्मक रूपमा उपयोग नगरून् भन्ने तथ्य मत सर्वेक्षकले कसरी सुनिश्चित गर्न सक्छन् भन्ने प्रश्नमा डा. स्वार्जले भने, ‘यसको निम्ति कुन मिति वा समयमा मत सर्वेक्षण गरिने हो त्यो तथ्य कसैलाई पनि भन्नुहुँदैन ।’

‘हामीले कुनै घरमा फोन गरेपछि, हामी जसले फोन उठाउँछ, उहीसित अन्तर्वार्ता लिइहाल्न थाल्दैनौँ । हामी जसलाई आगामी जन्मदिन विधि भन्छौँ, त्यसको प्रयोग गरेर त्यस घरबाट अन्तर्वार्ता लिइनुपर्ने व्यक्तिको ऱ्यान्डम छनोट गर्छौँ । साधारणतया, जुन व्यक्तिको जन्मदिन निकट भविष्यमै आउनेवाला छ, त्यस व्यक्तिको हामी अन्तर्वार्ता लिन्छौँ । हामी यसो किन गर्छौं त ? किनभने हामीले पत्ता लगाएका छौँ कि यसो गर्नाले कुनै अमूक जनसंख्याको पुरुष र महिला प्रतिशतका बीचमा सही सन्तुलन ल्याउन सकिन्छ,’ उनले भने ।

‘यदि हामीले कुनै उत्तर पाएनौँ भने हामी धेरैचोटि प्रयास गर्छौं । यदि कोही तुरुन्तै हामीसँग कुरा गर्न सक्दैन भने हामी उसको लागि पायक पर्ने समय छुट्याउँछौँ । कुनै एक व्यक्तिको फोन कलको लागि हामी पाँच र ६ दिन बीचको समय प्रदान गर्छौं, जुन एक प्रचलनमा रहेको सर्वेक्षण अवधि पनि हो । सप्ताह (सोमबार–शुक्रबार) अवधिमा बेलुकी फोन गर्छौं, सप्ताहान्त (शनिबार–आइतबार) अवधिमा हामी फोन गर्ने समय परिवर्तन गर्छौं । मानिसहरूसम्म पुग्न र उनीहरूलाई एक आवाज दिन हामी निकै नै मिहिनेत गर्छौं र उनीहरू हामीले फोन गरेको समयमा बोल्न सकेनन् भन्दैमा हामी उनीहरूलाई छोडेर जाँदैनौँ,’ उनी भन्छन् ।

मत सर्वेक्षणलाई मानिसहरूले आफ्नो हित हुने गरी सकारात्मक वा नकारात्मक रूपमा उपयोग नगरून् भन्ने तथ्य एक मत सर्वेक्षकले कसरी सुनिश्चित गर्न सक्छन् त भन्ने प्रश्नमा डा. स्वार्जले भने, ‘यसको निम्ति कुन मिति वा समयमा मत सर्वेक्षण गरिने हो त्यो तथ्य कसैलाई पनि भन्नुहुँदैन ।’

‘यदि कुनै अभियानले हामी कुन बेला फिल्डमा हुन्छौँ भन्ने तथ्य थाहा पायो भने त्यही समय पारेर उनीहरूले विभिन्न उद्घोषण र विज्ञापनहरू प्रचार–प्रसार गर्न सक्छन् । त्यही भएर हामी कहिल्यै पनि आफ्नो स्केजुल (समय तालिका) सेयर गर्दैनौँ,’ उनको भनाइ छ ।